Oerbos is een mythe - Reportage over het woud van Bialowieza in het oosten van Polen

Helaas zijn er plannen om weer te gaan kappen in het unieke Bialowieza-woud in het oosten van Polen. Ik ben daar in de afgelopen 20 jaar een keer of 5 geweest. In 2003 schreef ik een reportage voor het tijdschrift N&T Wetenschapsmagazine, de voorloper van het huidige New Scientist NL.

Het Bialowieza-oerbos in Oost-Polen, op de grens met Wit-Rusland, is het grootste en minst aangetaste oerbos in het West- en Midden-Europese laagland. Het bos is beroemd om zijn grote biodiversiteit, zijn vijfhonderd jaar oude eiken, zijn vijftig meter hoge fijnsparren, en niet in het minst om zo’n driehonderd in het wild rondlopende Europese bizons.

Hoewel het Bialowieza-bos uniek in Europa is, is het idee van een oerbos toch een mythe, zo legde ecoloog Frans Vera in mijn artikel uit.

Lees hieronder mijn reportage in PDF-vorm.

Kunstmatig blad maakt kunstmest

Op een duurzame manier kunstmest produceren. Amerikaanse wetenschappers van de Universiteit van Harvard hebben een kunstmatig blad, dat ze voor het eerst in 2011 hadden gemaakt, zo uitgebreid dat het precies dát kan doen. De onderzoekers zien dit als een oplossing voor landen of gebieden die geen infrastructuur hebben voor grootschalige industriële kunstmestproductie, bijvoorbeeld sub-Sahara Afrika of India.

Lees het hele artikel op de website van De Kennis van Nu

Klik op onderstaande afbeelding op mijn bijdrage over hetzelfde onderwerp aan het Radio 1-programma De Ochtend te bekijken:

Robotische muggenval waarschuwt tegen oprukkend Zika-virus

Microsoft-onderzoeker Ethan Jackson brengt een trillende elektrische tandenborstel dichtbij een deurtje van zijn robotische muggenval. Dicht genoeg om de val te doen dichtklappen. Niet door het geluid van de tandenborstel, maar door het specifieke visuele patroon van de trillende haartjes. Wanneer een mug van de juiste soort erin was gevlogen, had de slimme val het patroon van de trillende vleugeltjes herkend en was de mug gevangen geweest. Klaar om genetisch ontleed te worden op de aanwezigheid van een virus.

Lees het hele artikel op de website van De Kennis van Nu.

Drijvende krachten achter de verspreiding van diersoorten over de wereld

Teken op een wereldkaart welke diersoorten waar voorkomen, en je krijgt een lappendeken: kangoeroes hoppen in Australië rond, maar niet in Azië; kolibri’s vliegen rond in Zuid-Amerika, maar niet in Afrika. Biologen hebben nu voor het eerst een kwantitatief model voor de hele wereld gemaakt dat deze lappendeken van diersoorten verklaart uit de drie belangrijkste drijvende krachten: schuivende aardplaten, klimatologische omstandigheden en de hoogte van gebergten. Het model berekent hoe belangrijk elk van deze drie factoren is geweest in de verspreiding van diersoorten over de wereld.

Lees het hele artikel op de website van De Kennis van Nu.

Klik op onderstaande afbeelding om mijn bijdrage aan het Radio 1-programma De Ochtend te beluisteren of te bekijken:

 

Robotjasje mogelijke oplossing bij ernstig hartfalen

Zachte robotica komt ons lichaam binnen

Amerikaanse onderzoekers hebben een robotische ondersteuning ontwikkeld die een mogelijke oplossing biedt voor ernstig hartfalen. Het gaat om een soort zacht robotjasje: een netje dat om het hart heen wordt geplaatst en in hetzelfde ritme als het echte hart pompbewegingen maakt. De Amerikanen publiceerden hun vinding deze week in het tijdschrift Science Translational Medicine.

Lees het hele artikel op de website van De Kennis van Nu.

Nog veel vraagtekens rond commerciële DNA-tests

Consumenten lijken positief maar ook onwetend over de gevolgen van commerciële DNA-tests.

Voor 149 dollar kan iedereen zijn eigen DNA door een commercieel bedrijf laten testen. Voor het eerst is nu onderzocht welke mensen dit doen, wat ze willen weten en hoe bruikbaar ze de uitkomsten vinden. Amerikaanse onderzoekers hebben ruim 1600 mensen geënquêteerd voor en na het kopen van een persoonlijke DNA-test in 2012. Het gaat om tests van de Amerikaanse bedrijven 23andme en Pathway Genomics. De resultaten van het onderzoek zijn deze week gepubliceerd in het tijdschrift Public Health Genomics.

Lees het hele artikel op de website van De Kennis van Nu.

Vruchtbare eicellen gemaakt uit huidcellen

Voor het eerst hebben biologen vruchtbare eicellen volledig in het lab gemaakt uit huidcellen van muizen. Na bevruchting van deze eicellen zijn er zelfs acht babymuisjes geboren. Het lijkt een kwestie van tijd voor deze truc ook lukt bij mensen. Betekent dit het einde van onvruchtbaarheid en kunnen in de toekomst zelfs twee mannen samen kinderen krijgen?

Klik op onderstaande afbeelding om mijn Radio 1-bijdrage aan het radioprogramma De Ochtend te beluisteren:

En lees hier mijn artikel over hetzelfde onderwerp voor De Kennis van Nu.

Lopen de mammoet en de dodo straks weer op aarde rond?

Richtlijnen voor de herintroductie van uitgestorven diersoorten

De mammoet en de dodo − twee iconische uitgestorven diersoorten. Jarenlang werden ideeën om zulke uitgestorven beesten op de een of andere manier weer tot leven te wekken, verwezen naar het rijk der fabelen. Maar met de opkomst van genetische precisie-engineering (met name van de afgelopen jaren veel besproken de CRISPR-Cas-techniek), is de herintroductie van uitgestorven soorten geen sciencefiction meer.

Klik op onderstaande afbeelding om mijn bijdrage aan het Radio 1-programma De Ochtend te bekijken:

Voor De Kennis van Nu schreef ik dit artikel over hetzelfde onderwerp.

Hoe lang mag voedsel op de grond liggen voor het besmet is met bacteriën?

De vijf-secondenregel kan definitief de prullenbak in

Het is in veel landen een volkswijsheid: als een stukje eten minder dan vijf seconden op de grond heeft gelegen mag je het gerust oprapen en opeten. Het idee hierachter is dat bacteriën tijd nodig hebben om het voedsel te besmetten. Klinkt aannemelijk, maar klopt het wel? Een nieuwe wetenschappelijke studie, deze maand gepubliceerd in Applied and Environmental Microbiology, laat zien dat je dat toch beter niet kunt doen. Zelfs wanneer voedsel minder dan een seconde op de grond heeft gelegen, is het al besmet geraakt met bacteriën.

Klik op onderstaande afbeelding om mijn bijdrage aan het Radio 1-programma De Ochtend van woensdag 21 september bekijken.

En hier kun je mijn artikel over hetzelfde onderwerp voor De Kennis van Nu lezen.

Raadsel van het breinfossiel opgelost

Een internationale groep paleontologen heeft voor het eerst onomstotelijk bewezen dat breinweefsel van een ‘520 miljoen jaar oud garnaalachtig beestje’ in een fossiel bewaard is gebleven.

Beluister hier mijn bijdrage hierover aan het Radio-1-programma De Ochtend.

Op de site van NPO Wetenschap kunt u ook mijn artikel over hetzelfde onderwerp lezen.

Wildpark Tsjernobyl - Grote dieren floreren door afwezigheid mens

Het wildleven is terug op de plek van ’s werelds ergste kernramp, blijkt uit nieuw onderzoek. Met dank aan de afwezige mens. Maar er is veel kritiek op de studie.

29 jaar na de kernramp bij Tsjernobyl is de populatie elanden, reeën, herten, wilde zwijnen en wolven in de Tsjernobyl Exclusion Zone net zo groot als in vier niet-vervuilde natuurreservaten in de buurt. Verhalen over uitbundig wildleven waren er al jaren. Nu zijn er ook tellingen. Een groep internationale onderzoekers publiceerde de resultaten deze week in het tijdschrift Current Biology.

Op 26 april 1986 ontplofte de kerncentrale in Tsjernobyl, destijds nog deel van de Sovjet-Unie, nu van Oekraïne. In een straal van ruim dertig kilometer rond de rampplek werden alle mensen geëvacueerd, zo’n honderdduizend in totaal. Dit werd de Tsjernobyl Exclusion Zone, een gebied ter grootte van de provincie Noord-Holland, waarvan de helft in Oekraïne ligt en de helft in Wit-Rusland. Tsjernobyl werd een spookstad.

Uit de tellingen, gedaan tussen 2005 en 2010, concluderen de onderzoekers dat het heel waarschijnlijk is dat het wildleven nu talrijker is dan voor de ramp. Dat betekent niet dat straling goed is voor het wildleven, maar dat de effecten van de mens − bewoning, landbouw, bosbouw en jacht − op het niveau van populaties een stuk slechter voor deze dieren zijn.

Lees het hele artikel op NPO Wetenschap.

Beluister hier mijn bijdrage over hetzelfde onderwerp aan het Radio 1-programma De Ochtend

De Nederlanders Hans Wolkers en Daan Kloeg publiceerden in 2014 het prachtige fotoboek Silent Witness - Three decades after Chernobyl's nuclear disaster.

Deze week werden ook de Nobelprijzen bekend gemaakt. Zowel de Nobelprijs voor natuurkunde als die voor de scheikunde en de literatuur hebben - ongetwijfeld geheel toevallig - met radio-activiteit te maken:

Neutrino's (Nobelprijs natuurkunde) komen onder andere vrij tijdens radio-actief verval; DNA-reparatie (Nobelprijs scheikunde) treedt onder andere op nadat radio-activiteit het DNA in een cel heeft beschadigd; en tenslotte is een van de bekendste werken van Svetlana Aleksijevitsj (Nobelprijs literatuur) het boek 'Wij houden van Tsjernobyl' over de lotgevallen van mensen die bij de ontploffing van de kerncentrale in Tsjernobyl aanwezig waren en daar hun leven lang de gevolgen van hebben ondervonden.

Barbapapa-bacteriën vormen letters

Darmbacteriën vormen de woorden TU DELFT en TURING en wijzen de weg naar nieuwe antibiotica en kunstmatig leven.

Delftse wetenschappers onder leiding van nanofysicus Cees Dekker zijn er voor het eerst in geslaagd om gewone, eencellige darmbacteriën te laten groeien tot nieuwe vormen. Van nature heeft een darmbacterie de vorm van een staafje, dat zo’n drieduizendste millimeter lang is.

De Delftenaren lieten de bacteriën in speciale mallen van siliconenrubber groeien in de vorm van een rechthoek, een driehoek, een rondje en zelfs in de vorm van willekeurige letters. Met die letters schreven ze de woorden TU DELFT en TURING. De mallen maken van de bacteriën een soort Barbapapa-bacteriën.

Lees het hele artikel op NPO Wetenschap.

Chimpansees al slim genoeg om te koken?

Koken is een uniek menselijke vaardigheid, maar hoeveel van de cognitieve vaardigheden die nodig zijn om te koken, hebben chimpansees al? En wat zegt dat over het moment dat de mens in de evolutionaire geschiedenis ging koken?

Chimpansees hebben al een belangrijk deel van de cognitieve vaardigheden die nodig zijn om te koken. Dat concluderen Amerikaanse wetenschappers van de universiteiten van Harvard en Yale deze week in een artikel in Proceedings of the Royal Society B.

Lees het hele artikel op NPO Wetenschap.

Alleen bij de conceptie is de emancipatie perfect

Een klassieke vraag uit de voortplantingsbiologie: waarom worden er meer jongens dan meisjes geboren? De grootste dataset die ooit is verzameld, onthult nu hoe de verhouding tussen mannetjes en vrouwtjes tussen conceptie en geboorte fluctueert en waarom er meer jongens dan meisjes worden geboren. De standaard tekstboeken hebben weer eens ongelijk.

Lees het hele artikel op NPO Wetenschap.

Homo erectus bewerkte al schelpen

Nederlandse onderzoekers doen een spectaculaire archeologische vondst in Leidse museumcollectie: een schelp met geometrische patronen die minimaal 430.000 jaar oud zijn.

Meer dan honderd jaar lag het onopgemerkt in een Nederlandse museumcollectie, en nu is het pas ontdekt: een schelp die door de voorloper van de moderne mens is gegraveerd met een geometrisch zigzagpatroon. De schelp moet 430.000 tot 540.000 jaar geleden zijn bewerkt op het Indonesische eiland Java. Daarmee is hij vijfmaal zo oud als de oudste tot nu toe gevonden gravering van een geometrisch patroon.

Lees het hele verhaal op NPO Wetenschap.

Tongzoenen voor de wetenschap

Nederlandse onderzoekers van TNO en van de recent geopende Micropia-tentoonstelling in ARTIS hebben onderzocht wat het effect van een tongzoen is op de overdracht van bacteriën van de een op de ander.

Beluister hier mijn bijdrage aan het Radio-1-programma VROEG van 20 november 2014 over de wetenschap achter de tongzoen.

Het beste idee van 2014: De programmeertaal van het leven is uitgebreid

Vandaag is het boek Het beste idee van 2014 verschenen: meer dan honderd wetenschappers, kunstenaars, denkers en ondernemers schrijven over hun beste idee.

Voor dit boek heb ik het volgende mini-essay geschreven:

De programmeertaal van het leven is uitgebreid

DNA is de software van al het leven op aarde. Verander het DNA en je verandert de alg, de bacterie of de mens. DNA is een wenteltrapmolecuul dat bestaat uit slechts vier basismoleculen, aangegeven met de letters A, C, G en T. De gehele erfelijke code van een levensvorm bestaat uit een lang gerekte keten van A-tjes, C-tjes, T-tjes en G-tjes.

Een genetisch gemodificeerde tomaat heeft een iets andere erfelijke code dan een niet-gemodificeerde tomaat, maar zijn code bestaat uit dezelfde basisletters. Is het DNA-molecuul dan zo speciaal? Moet alle leven geschreven worden in vier basisletters?

Het antwoord is nee. In mei van dit jaar lieten Amerikaanse wetenschappers voor het eerst zien dat het mogelijk is het DNA-alfabet uit te breiden met twee nieuwe moleculen, aangegeven met de letters X en Y. Na twintig jaar proberen was het eindelijk gelukt. Een eenvoudige bacterie bleek de nieuwe letters in te bouwen in zijn DNA en ze over te dragen aan zijn nakomelingen. Voor het eerst hebben wetenschappers niet zomaar een nieuw stukje code voor het leven geschreven (zoals bij genetische modificatie), nee, ze hebben de programmeertaal van het leven zelf uitgebreid.

Voorlopig doen X en Y in de bacterie nog niet mee in het maken van eiwitten, zoals de ‘natuurlijke’ genen wel doen. Die eiwitten zijn de werkpaarden in elke biologische cel. Toch lijkt het een kwestie van tijd voordat de uitgebreidere programmeertaal van het leven organismen in staat stelt eiwitten te maken die niet van nature voorkomen. En wie wat wat er dan allemaal mogelijk is. Nieuwe medicijnen en materialen? Sterkere en slimmere organismen?

Het uitbreiden van de programmeertaal van het leven past in een wetenschappelijke trend waarin de verschillen tussen wat levend is en wat niet levend steeds kleiner worden. Genetica-pionier Craig Venter experimenteert al met het idee van een DNA-faxmachine: ontrafel het DNA van een organisme op aarde; stuur de DNA-code bijvoorbeeld naar Mars en laat daar een DNA-bouwmachine het organisme in elkaar zetten. Zo hoeven levensvormen geen lange, dure en gevaarlijke ruimtereizen te maken.

Ook het onderscheid tussen wat ‘natuurlijk’ is en wat ‘onnatuurlijk’ gaat verdwijnen. Je hebt dingen die kunnen volgens de ons bekende natuurwetten maar die de natuur zelf niet doet (bijvoorbeeld IVF), en je hebt dingen die niet kunnen volgens de natuurwetten (tijdreizen). Alles wat kan volgens de natuurwetten kan, zouden we eigenlijk ook ‘natuurlijk’ moeten noemen. De mens helpt het universum een handje bij de exploratie van alle mogelijke toestanden die de wetten van het universum toestaan.

Waarom moorden chimpansees? Nee, dat komt niet door de mens.

2014 is wereldwijd een bloedig jaar. Mensen vermoorden elkaar in Oekraïne, Syrië, Irak en Afghanistan, om maar een paar plekken te noemen. Is alleen de mens zo slecht, of is dit soort moorddadig gedrag verankerd in de evolutie? Om daar achter te komen moeten we kijken naar dieren die het meest aan ons verwant zijn: de mensapen.

We weten al lang dat chimpansees soms moorden. Maar waarom ze dat doen was nog onopgelost. De ene groep onderzoekers zei dat chimps alleen moorden door invloed van de mens. De andere groep onderzoekers zei dat ze dat van nature doen. Een artikel in wetenschappelijk tijdschrift Nature van deze week geeft het sterkste bewijs dat chimpansees van nature kunnen moorden, en niet door de mens.

Beluister hier mijn bijdrage aan het Radio 1-programma VROEG.

Het genoom van de koffieplant is ontrafeld

Elke seconde drinken mensen wereldwijd 26.000 kopjes koffie. We houden van de smaak, maar we gebruiken vooral de cafeïne uit de koffie om ’s ochtends wakker te worden, voor een opkikker overdag of om ’s avonds lekker lang te kunnen doorwerken. Cafeïne is de meest gebruikte drug. Afgelopen week werd het genoom van de koffieplant ontrafeld.

Beluister hier mijn Radio-1 bijdrage aan het programma VROEG.

Angst gaat door de maag

Experiment met ratten laat zien dat niet alleen het brein, maar ook de maag een rol speelt bij het voelen van angst.

Lees op de website van W24 het hele artikel.