Terwijl het Westen zich zorgen maakt over AI, gaat het Zuiden aan de slag

In veel westerse landen zorgt AI voor angst. In een groot deel van het mondiale zuiden is AI stilletjes een instrument geworden dat gewoon werkt, geleid door een uit noodzaak geboren rationeel optimisme.

Dit artikel van mijn hand is gepubliceerd in NRC Handelsblad van maandag 12 januari 2026

In 2025 ging het AI-debat vooral over de dominantie van Amerikaanse BigTech, de koersvaste opkomst van China en de angst van Europa om achterop te raken. Maar wacht even – hoe zit het met het mondiale zuiden, de landen buiten de westerse wereld? Als iemand daar wat over kan zeggen, is het wel digitaal antropoloog Payal Arora, hoogleraar Inclusive AI Cultures aan de Universiteit Utrecht en medeoprichter van het Inclusive AI Lab. Al meer dan twintig jaar doet ze in landen als India, Brazilië en Bangladesh gebruikerservaringenonderzoek naar de impact van nieuwe digitale technologieën in het mondiale zuiden. Ze prijkt op de lijst van 100 Brilliant Women in AI Ethics 2025 en werd door het Amerikaanse zakentijdschrift Forbes geprezen als “the next billion champion”. In 2024 publiceerde ze haar nieuwste boek: From Pessimism to Promise – Lessons from the Global South on Designing Inclusive Tech, dat de Axiom Business Book Award won in de categorie ‘Emerging Trends in AI’.

Hoe kijkt het mondiale zuiden naar de AI-revolutie?

"In een groot deel van het Zuiden wordt de AI-revolutie niet ervaren als een dramatische breuk. Integendeel. De echte revolutie ligt in hoe snel AI alledaags is geworden. In mijn veldwerk spreken mensen zelden in grote woorden over AI. Ze praten erover als een hulpmiddel dat gewoon ‘werkt’ – iets dat onderdeel is geworden van de dagelijkse routine. Denk bijvoorbeeld aan een winkelier in Kigali (Rwanda) die generatieve AI gebruikt om productinformatie te schrijven, of een student in Bengaluru (India) die het gebruikt om huiswerk te vertalen. Binnen enkele maanden zijn deze praktijken volkomen normaal geworden.

"In het mondiale zuiden hebben mensen al lang geleerd om technologieën voor zich te laten werken onder allerlei beperkingen. Denk aan weinig bandbreedte, haperende infrastructuur en informele economieën. AI komt niet als een verstoring in dat ecosysteem, maar als een versneller. De kijk op AI in het Zuiden is meer pragmatisch dan ideologisch, minder gericht op een abstracte toekomst en meer op onmiddellijk nut. AI wordt niet gezien als automatisering die mensen vervangt, maar als aanvulling in een omgeving waarin menselijke ondersteuning schaars is."

Lees het hele artikel in NRC Handelsblad.

NRC-podcast "De volgende Einstein kan een computer zijn"

In de NRC Podcast 'Onbehaarde Apen' sprak ik op 15 februari 2023 over de laatste ontwikkelingen in de kunstmatige intelligentie. 

Klik op de afbeelding om naar de podcast te gaan.



Computers kunnen dankzij kunstmatige intelligentie boeken schrijven, schilderen, de allerbeste schaker ter wereld verslaan. Ze kunnen zebrastrepen herkennen en medische diagnoses stellen. Maar ze kunnen ook een heleboel niet, zoals menselijke intuïtie nabootsen. Daarbij gaan ze ook weleens de mist in. Zo zei de nieuwe chatbot van Google, Bard, dat de James Webb-telescoop als eerste foto's van een planeet buiten ons zonnestelsel had genomen. En ChatGPT deed per abuis verslag van een sportwedstrijd die nog helemaal niet had plaatsgevonden. Waar liggen de grenzen van AI? En: is de Einstein van de toekomst een computer?

Is de volgende Einstein een computer?

In 2022 bleken AI-systemen verbluffende schrijvers en schilders. AI-programma AlphaFold loste een decennia oud fundamenteel biologisch probleem op. Wanneer gaat AI zelf een wetenschappelijke ontdekking doen en deze glashelder en geduldig uitleggen aan menselijke wetenschappers?

Dit artikel is gepubliceerd in NRC Handelsblad van 25 februari 2023

Toen de Oostenrijkse natuurkundige Mario Krenn in 2016 promotieonderzoek deed bij een van de bekendste kwantumfysici ter wereld, Anton Zeilinger (Nobelprijswinnaar natuurkunde in 2022), wilden ze bepaalde nieuwe kwantummechanische toestanden in het laboratorium creëren. Maar wat ze ook probeerden, ze konden geen geschikte methoden verzinnen. Ze trokken de conclusie dat hun intuïtie hen in de weg zat, juist omdat de kwantummechanica zelf vol zit met tegenintuïtieve fenomenen. Licht dat zich de ene keer gedraagt als een golf en de andere keer als een deeltje; of deeltjes die op afstand toch met elkaar verstrengeld zijn ⎼ dat soort onbegrijpelijke dingen.

Als de menselijke intuïtie faalt, dan is het misschien beter om een computer, die weliswaar niet de voordelen maar ook niet de nadelen heeft van die intuïtie, naar oplossingen te laten zoeken, bedacht Krenn. Hij schreef een kunstmatig intelligent computerprogramma, Melvin genaamd, trainde het eerst op eenvoudigere kwantumsystemen en liet het vervolgens complexere experimentele opzetten voorstellen. Al snel genereerde Melvin een volkomen tegenintuïtief idee, dat menselijke natuurkundigen niet zouden bedenken, maar een paar jaar later wel echt bleek te werken in het laboratorium.

“We wisten Melvins oplossing te generaliseren tot een algemeen concept voor een nieuw type kwantummechanische verstrengeling”, vertelt Krenn in een interview. “We publiceerden de resultaten in Physical Review Letters, maar het interessante was dat geen van de auteurs het kernidee had bedacht, want dat kwam van Melvin, de computer. In het nawoord hebben we Melvin bedankt voor het analyseren van honderden miljoenen experimenten.”

Lees het hele artikel in NRC Handelsblad.
 

Edsger Dijkstra - De man die de informatica op zijn schouders droeg

Edsger Dijkstra, twintig jaar geleden overleden, was Nederlands invloedrijkste informaticus en wereldberoemd. Geliefd bij de een, gehaat bij de ander, en gevreesd om zijn kritische blik door velen. Wat is twintig jaar na Dijkstra’s dood nog zijn wetenschappelijke erfenis?

Dit artikel is gepubliceerd in NRC Handelsblad van zaterdag 5 november 2022 (online reeds op vrijdag 4 november)

Toen Edsger Dijkstra in 1957 in Amsterdam trouwde, gaf hij als antwoord op de vraag naar zijn beroep: programmeur. De gemeente accepteerde dat niet, want dat beroep bestond toen helemaal niet. Dus werd het theoretisch fysicus, het vak dat Dijkstra in Leiden had gestudeerd voordat hij het gloednieuwe pad van de informatica insloeg. „Tot zover de traagheid waarmee ik het beroep van programmeur in mijn eigen land zag opkomen”, schreef hij daarover later, op de ironische toon die hem zo kenmerkt.

Twee jaar eerder had Dijkstra’s promotor Adriaan van Wijngaarden hem overtuigd van het feit dat computers een blijvertje in de wereld zouden zijn. En waarom zou hij dan niet degene zijn die van programmeren een respectabele discipline kon maken? Die missie voerde hij met hart en ziel uit tot aan zijn overlijden in 2002, twintig jaar geleden. Dit jaar is het ook precies vijftig jaar geleden dat hij de A.M. Turing Award won, de Nobelprijs voor de informatica, als enige Nederlander ooit.

Dijkstra speelde in de jaren zestig en zeventig een sleutelrol in het vestigen van de informatica als een wetenschappelijke discipline, met een grote nadruk op bewijsbare correctheid van computerprogramma’s. Iedereen die een route plant met een navigatiesysteem gebruikt het algoritme dat Dijkstra in 1959 bedacht: het kortste-padalgoritme, een efficiënte methode om de snelste route van A naar B te bepalen, een van zijn baanbrekende concrete bijdragen aan de informatica.

Lees het hele artikel op de website van NRC Handelsblad.

Beethovens 10e symfonie voltooid met hulp van AI

Beethoven heeft zijn laatste symfonie nooit kunnen voltooien. Nu is zijn werk afgemaakt door kunstmatige intelligentie. 

Klassieke muziek die door kunstmatige intelligentie (AI) is gecomponeerd, wordt nog steeds het beste door mensen uitgevoerd, muzikanten van het Beethoven Orkest Bonn in dit geval. Wanneer ik de eerste maten hoor van Beethovens onvoltooide tiende symfonie, denk ik dat AI een simpel trucje heeft uitgehaald met het wereldberoemde leidmotief ‘kort-kort-kort-lang’ uit de vijfde symfonie. In plaats van dat de laatste noot onheilspellend omlaag dondert, zoals in de vijfde, vliegt hij in de tiende vrolijk omhoog. Kinderspel voor AI.

Maar nee, vertelde professor Ahmed Elgammal, de leider van het AI-onderzoek voor het Beethoven-X-project, me later. Deze noten staan echt zo in de schetsen die Beethoven achterliet voor zijn tiende symfonie. Ik ben gezakt voor de muzikale Turing-test: ik kan een menselijke componist niet onderscheiden van een AI-componist.

Ik ben gelukkig niet de enige. De meeste mensen, ook experts, blijken niet in staat om uit te maken welk noten uit de tiende symfonie van de meester zelf afkomstig zijn en welke van AI. Een prestatie op zichzelf. Maar dat Beethovens genie ontbreekt in deze tiende symfonie is ook wel duidelijk. De AI-compositie klinkt net iets te veel als een mengelmoes van bestaande muziek in plaats van iets vernieuwends.

De première van Beethovens tiende symfonie, gecomponeerd in nauwe samenwerking tussen mens en kunstmatige intelligentie, vond plaats op zaterdag 9 oktober in Bonn, de geboorteplaats van Beethoven. Dit keer ging het eens niet om een grote uitdaging waarin mens het tegen machine opneemt, zoals eerder bij schaken, Jeopardy en go, maar een uitdaging in de optimale samenwerking tussen mens en machine.

Lees het hele verhaal op de website van NRC Handelsblad.

NRC-podcast: "De zelfrijdende auto: komt 'ie nog wel?"

 

Waar blijft toch de volledig zelfrijdende auto die ons was beloofd?

In de nieuwste NRC-podcast 'Onbehaarde Apen' schoof ik aan om daarover te vertellen, samen met Marc Hijink en presentator Lucas Brouwers.

Een tipje van de sluier: altijd en overal veilig autorijden vereist veel meer algemene intelligentie dan veel mensen beseffen.

Beluister de podcast hier.

Miljoenen gezichten zijn weggegeven aan het Wilde Westen

In vijftig jaar tijd zijn we de controle over onze digitale gezichten kwijtgeraakt. Veel gebruikte dataverzamelingen leiden tot fouten, discriminatie en privacyschending bij automatische gezichtsherkenning.

Dit artikel is gepubliceerd in NRC Handelsblad van zaterdag 3 april 2021 (online reeds op 2 april)

Heb je tussen 2004 en 2020 foto’s van je vakantie of je feest geüpload naar de populaire website Flickr, dan is de kans groot dat de gezichten op die foto’s zijn gebruikt voor het verbeteren van AI-technologie die automatisch gezichten herkent. En die technologie kan door universiteiten, bedrijven en zelfs voor defensie- of surveillance-gerelateerde toepassingen zijn gebruikt. Het toont een van de vele problemen met dataverzamelingen die worden gebruikt voor het trainen van gezichtsherkenningssoftware.

Afgelopen januari lanceerden de onderzoekers en kunstenaars Adam Harvey en Jules LaPlace het project Exposing.ai om het probleem met de Flickr-foto’s aan de kaak te stellen. Exposing.ai is een zoekmachine waarmee je kunt kijken of jouw Flickr-foto’s zijn gebruikt in enkele van de wereldwijd meest gebruikte gezichtsdataverzamelingen. Zo ontdekte de Amerikaanse documentaire filmmaker Brett Gaylor dat honderden van zijn trouwfoto’s die hij in 2006 op Flickr had geplaatst anno 2021 ongevraagd in talloze veel gebruikte dataverzamelingen rondspoken. Gaylor kwam er zelfs achter dat zijn foto’s gebruikt zijn voor het trainen van gezichtsherkenningssystemen die de Chinese overheid inzet voor het in de gaten houden van de Oeigoerse moslimminderheid. De Amerikaan maakt nu een documentaire over het onverwachte lot van zijn trouwfoto’s.

Vorig jaar ontstond opschudding over het Amerikaanse bedrijf Clearview.AI dat zonder toestemming miljarden foto’s van gezichten van sociale media haalde en beweert bijna iedereen die ooit foto’s heeft geüpload te kunnen herkennen, ongeacht afkomst. Inmiddels lopen in de VS diverse rechtszaken tegen het bedrijf. Harvey en LaPlace hopen dat hun project bijdraagt aan het stoppen van het zonder toestemming verzamelen van gezichtsfoto’s van internet.

Hoe omvangrijk zijn de problemen bij het verzamelen van data voor het trainen automatische gezichtsherkenning? Hoe zijn de problemen ontstaan? En vooral: hoe zijn ze op te lossen?

Lees het hele artikel op de website van NRC Handelsblad. 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Een korte geschiedenis van gezichtsherkenning

Fase 1: Academische pioniersfase (1964-1995): Handmatig aanleggen van databases met toestemming van de gefotografeerde personen.

Fase 2: Begin van commerciële toepassingen (1996-2006): De in 1996 vrijgegeven gezichtsdatabase FERET (gefinancierd door het Amerikaanse Ministerie van Defensie) vormt een stimulans voor academische en commerciële gezichtsherkenning.

2001 — De terroristische aanslagen van 11 september geven een grote impuls aan automatische gezichtsherkenning. De stad New York installeert kort na de aanslagen duizenden camera’s in de publieke ruimte.

Fase 3: Gezichtsherkenning wordt mainstream (2007-2013): In 2007 wordt de dataset ‘Labeled Faces in the Wild’ (University of Massachusetts, Amherst) publiek gemaakt. Voor het aanleggen van LFW werd het web afgestruind en werden zonder toestemming foto’s verzameld van o.a. Google, Flickr en Yahoo. Begin van een wildwestperiode van dataverzameling.

2010 — Facebook introduceert de functie ‘tag suggestions’ die de namen van vrienden voorstelt die voorkomen op Facebook-foto’s

Fase 4: Doorbraak van Deep Learning op willekeurige datasets (2014-nu): Het DeepFace-model van Facebook, gebaseerd op de toen net doorgebroken deep learning-technologie, verbetert gezichtsherkenning sterk. Toenemende zorgen over schending van privacy, bias en discriminatie in de toepassing van gezichtsherkenning.

2015 — Google Photos labelt een foto van een zwarte jongen en een zwart meisje als ‘gorilla’s’.

2018 — Joy Buolamwini en Timnit Gebru ontdekken dat een veel gebruikte dataverzameling voor 75% mannelijke gezichten bevat en voor 80% gezichten van witte mensen. Dat leidt tot discriminatie van zwarte mensen.

2018 — In een test van Amazon Rekognition worden 28 Amerikaanse congresleden onterecht voor gearresteerde criminelen aangezien.

2019 — Als eerste stad in de VS verbiedt San Francisco het gebruik van gezichtsherkenning in het publieke domein.

2020 — Opschudding over het bedrijf Clearview.AI, dat zonder toestemming miljarden foto’s van gezichten van sociale mediaplatforms als Facebook en Instagram haalde. Het bedrijf beweert dat zijn algoritme veel beter is dan alle andere op de markt.

2020 — IBM, Amazon en Microsoft besluiten de ontwikkeling van gezichtsherkenningssoftware op een laag pitje te zetten totdat er een wettelijke basis bestaat die de mensenrechten waarborgt.

2020 — Opschudding rond de toepassing PULSE die korrelige foto’s omzet in scherpe foto’s maar daarbij van zwarte mensen witte mensen maakt.

2021 — Onderzoekers vervagen uit privacy-overwegingen 243.000 gezichten in de veel gebruikte beelddataset ImageNet, bestaande uit 1,5 miljoen foto’s.

2021 — De Raad van Europa pleit voor strikte regulering gezichtsherkenning in de EU-landen. Toepassing van gezichtsherkenning door bedrijven in winkelcentra, voor marketing en voor beveiliging zou verboden moeten worden.

Felienne Hermans wint de Nederlandse Prijs voor ICT-onderzoek 2021

“Ik zei vroeger: ik wil programmeur worden én cabaretier én schrijver.”

Dit artikel is verschenen in NRC Handelsblad van maandag 1 februari 2021 

(en online op 31 januari 2020)

Vlak voor de Kerst kreeg Felienne Hermans te horen dat een klein stukje van haar promotiewerk geïmplementeerd is in Microsoft Excel. “Wereldwijd gebruiken 750 miljoen mensen dat product”, zegt ze in een Skype-interview, “Supercool! Een onderdeel van een formule die je vaak in Excel gebruikt, kun je nu een naam geven in plaats van dat je het steeds opnieuw moet intypen. Zo kun je bijvoorbeeld de naam BTW geven aan een vermenigvuldiging met 0,21, voor het BTW-tarief van 21%.”

Op donderdag 21 januari werd ook nog eens bekend dat Hermans de Nederlandse Prijs voor ICT-onderzoek 2021 heeft gewonnen. Ze ontvangt een oorkonde, een sculptuur en een geldbedrag van 50.000 euro dat ze vrij mag besteden aan haar onderzoek. Hermans is universitair hoofddocent aan de Universiteit Leiden en gespecialiseerd in programmeren voor kinderen.

Lees het hele artikel op de website van NRC Handelsblad 

De beste AI-schrijver zoekt nog naar kop en staart

AI-bedrijf OpenAI heeft de krachtigste taalmachine ooit gebouwd: GPT-3 schrijft essays, nieuwsberichten, liedjes en gedichten, ja zelfs computercode.

Dit artikel is gepubliceerd in NRC Handelsblad van zaterdag 24 oktober 2020

In het korte verhaal De verhalenmachine uit 1953 vertelt Roald Dahl over een computer die in een kwartier romans schrijft die beter zijn dan die van de beste levende schrijvers. De uitvinder van de verhalenmachine chanteert de schrijvers om een contract te tekenen waarin ze toestemming geven om hun naam te gebruiken. In ruil daarvoor onthult de uitvinder niet dat een machine de romans onder hun naam heeft geschreven. Het geld stroomt met bakken binnen bij de uitvinder, maar hij krijgt wroeging dat hij de schrijvers van hun creativiteit heeft beroofd.

Een machine die succesvolle romans aan de lopende band produceert, bestaat nog steeds niet, maar in de afgelopen maanden deed een nieuwe AI-schrijver wereldwijd veel stof opwaaien: GPT-3 (Generative Pre-trained Transformer 3) schrijft menselijke teksten in allerlei genres en dat is uniek. Geef een stukje tekst aan de machine, en hij genereert een nieuw stuk tekst die de machine beschouwt als de meest waarschijnlijk voortzetting. Dat kan een essay zijn, een gedicht, een liedje, een dialoog, een interview, ja, willekeurig welke tekstvorm je als voorzetje in de machine stopt.

GPT-3 is met afstand het krachtigste taalmodel ooit, zowel in multifunctionaliteit, rekenkracht als trainingsdata. De machine is ontwikkeld door het Amerikaanse AI-bedrijf OpenAI en is de opvolger van twee veel simpelere versies uit 2019, die minder rekenkracht hadden en veel minder trainingsdata.

Lees het hele artikel op de website van NRC Handelsblad.

‘Vertaalprogramma werkt zoals je brein’

Antal van den Bosch onderzoekt taal met de computer en probeert de computer taal te leren. Hij is ook kritisch over de beweging WOinactie: “Ze wijzen voor alles wat mis is naar bestuurders en het systeem, en zetten wetenschap te veel op een sokkel. Ze zien wetenschap als iets heiligs en daarmee valorisatie, het benutten van de kennis, als iets vies.”

Dit artikel is gepubliceerd in NRC Handelsblad van maandag 5 oktober 2020

We lopen door de gang van het Meertens Instituut in Amsterdam. Tegen de muur staat het kolossale houten bureau van de eerste directeur en naamgever: Piet Meertens. Op een van de bureauplanken staat een cassette met de zevendelige romancyclus Het Bureau, waarin schrijver J.J. Voskuil de dagelijkse besognes op het instituut vereeuwigde.

Onderzoek naar variaties en veranderingen in de Nederlandse taal en cultuur, daar draait het hier allemaal om. Voskuil werkte er van 1957 tot 1987. Hij maakte de intrede van de computer op het instituut nog net mee, maar was een uitgesproken tegenstander van het gebruik van de machine voor wetenschappelijke doeleinden. Zulke tegenstand is weggeëbd. De huidige directeur Antal van den Bosch, aangesteld in 2017, heeft als een van zijn missies dat hij het instituut meer vruchten wil laten plukken van de oprukkende kunstmatige intelligentie (AI).

Begin september werd Van den Bosch tevens aangesteld als bijzonder hoogleraar Taal en Kunstmatige Intelligentie aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn missie daar: onderzoek doen naar hoe AI het taalonderzoek vooruit kan helpen, maar ook andersom: hoe taalonderzoek AI-toepassingen zoals chatbots, tekstgeneratoren en automatische vertaalmachines kan verbeteren.

Op zijn eigen kamer, schuin tegenover het houten bureau, vertelt van den Bosch dat steeds meer onderzoekers van het Meertens Instituut de computer gebruiken bij het beantwoorden van geesteswetenschappelijke vragen.

Van den Bosch: “Laat ik een voorbeeld geven. Het Meertens Instituut en Tilburg University voeren momenteel samen met de online nieuwssite nu.nl een project uit. Lezers kunnen op nujij.nl online reageren op nieuwsberichten. Dat levert allerlei soorten discussies op. In het project ontwikkelen we digitale instrumenten waarmee moderatoren discussies beter kunnen duiden. Om wat voor soort discussie gaat het, zijn er voors en tegens te onderscheiden? Welke reacties zijn wel of niet constructief? Onze antropologen gebruiken hierbij hun kennis van hoe debatten kunnen escaleren en hoe mensen taal inzetten om uit te drukken bij welke groep ze horen.”

Lees het hele artikel op de website van NRC Handelsblad.

Hapert de slimme computer? Roep er een mens bij.

Hoe houdt de mens nog controle over AI-systemen die steeds slimmer worden? 

Dit artikel is gepubliceerd in NRC Handelsblad van 19 en 20 september 2020

Tesla-auto’s die zelfstandig van rijbaan wisselen en inhalen op de snelweg. Medische-diagnosesystemen die vertellen wat een patiënt mankeert. Software die aan de bel trekt bij frauduleuze creditcardbetalingen. Kunstmatige intelligentie (AI) maakt technische systemen steeds autonomer. AI-systemen kunnen tegenwoordig zelf nieuwe dingen leren, in plaats van dat ze, zoals bij klassieke automatisering, gebaseerd zijn op expliciet uitgeschreven en goed begrepen regels.

Idealiter verbeteren door het zelflerende karakter de prestaties, maar dan moet het ontwerp wel goed zijn. En dat is nou net geen sinecure. Is het ontwerp onvoldoende doordacht, dan liggen fouten op de loer, zoals de Tesla-auto die in maart 2018 in Californië pardoes tegen een betonnen wegafscheiding op knalde. Het officiële onderzoeksrapport gaf de schuld aan technisch falen van zowel de automatische piloot als het automatische remsysteem. 

Ook discriminerende of onuitlegbare beslissingen zijn een reëel gevaar. En zelfs de meest geavanceerde AI-systemen hebben meestal maar heel weinig gezond verstand en zijn vaak eenvoudig te foppen. Plak een psychedelisch sticker naast een banaan en de slimme computer ziet de banaan voor een broodrooster aan.

Als geautomatiseerde systemen steeds slimmer worden, steeds meer op eigen houtje leren, hoe kunnen we er dan voor zorgen dat ze ook blijven doen wat ze moeten doen, en dat ze ze zich blijven houden aan onderliggende menselijke waarden als privacy en gelijke behandeling? Hoeveel controle kan en moet een mens nog hebben over steeds slimmere computersystemen?

Lees het hele artikel op de website van NRC Handelsblad.

Gaan onze superintelligente computers bewustzijn ontwikkelen?

Bewustzijn is niet iets magisch, ook machines kunnen bewustzijn krijgen. Maar dan hebben we wel heel andere computers nodig dan we nu kennen. Neurowetenschapper Christof Koch ontwikkelde een wiskundige bewustzijnstheorie.

Dit artikel is gepubliceerd in NRC Handelsblad van zaterdag 7 maart 2020

Neurowetenschapper Christof Koch, expert op het terrein van het bewustzijn, dreef al twee uur in een prikkelvrije drijfcabine toen zijn bezorgde dochter op de wand bonkte: „Hé papa, is alles in orde?” Kochs tijdgevoel was volledig in de war geraakt. Zelf dacht hij dat hij maar vijf minuten in de drijfcabine had gelegen.

„Ik was geheel naakt in het water gaan liggen”, vertelt hij in een Skype-interview. „Zelfs mijn ring had ik afgedaan. Het water is zo zout dat je erin drijft als in de Dode Zee. Ik hoorde niets, ik zag niets. In het begin spookten dagelijkse beslommeringen nog door mijn hoofd en hoorde ik mijn hart kloppen. Na een tijdje verdwenen alle gedachten en hoorde ik ook mijn hart niet meer. Ik raakte in een toestand die eigenlijk niet in woorden is te omschrijven. Ik voelde mijn lichaam niet meer en ik verloor elk gevoel van ruimte en tijd. Alsof ik een stipje in een oneindige ruimte was. Ik was volledig bij bewustzijn, maar dat bewustzijn had geen enkele inhoud. De psycholoog William James heeft die ervaring een mystieke ervaring genoemd.”

Koch is de wetenschappelijke baas van het Allen Institute for Brain Science in Seattle (VS), een instituut dat de volledige bedrading van het menselijk brein in kaart probeert te brengen. Samen met de mede-ontdekker van dna, Francis Crick, stond Koch aan de wieg van het neurobiologische onderzoek naar bewustzijn. En samen met neurowetenschapper en psychiater Giulio Tononi ontwikkelde hij de Integrated Information Theory, een soort wiskundige bewustzijnstheorie.

Lees het hele artikel op de website van NRC Handelsblad.

AI koloniseert nu ook al de ruimte - In StarCraft II

Computerprogramma AlphaStar bereikt een verbazingwekkend professioneel niveau in videogame StarCraft II.

Dit artikel is gepubliceerd in NRC Handelsblad van woensdag 30 oktober 2019

Voor het eerst kan een computer zich meten met de allerbeste menselijke spelers in StarCraft II, een videogame die door tienduizenden op professioneel niveau wordt gespeeld en door miljoenen puur voor de lol. Computerprogramma AlphaStar, een schepping van het Londense AI-bedrijf DeepMind, presteert beter dan 99,8 procent van de spelers die een officiële StarCraft-ranking hebben in alle drie de verschillende volken van StarCraft II: Protoss, Terran en Zerg. Niet eerder bereikte kunstmatige intelligentie zo’n hoog niveau in een professionele e-sport. Weliswaar is AlphaStar dus wereldklasse, maar nog niet bovenmenselijk zoals computers in dammen, schaken en go.

Onderzoekers van DeepMind (eigendom van Google) publiceerden hun onderzoeksresultaten in Nature van deze week. Ze werden geholpen door de professionele StarCraft-speler Dario Wünsch van het in Utrecht gevestigde Team Liquid. Begin dit jaar had een eerdere versie van AlphaStar al eens gewonnen van zowel Wünsch als van zijn collega Grzegorz ‘MaNa’ Komincz, een van de sterkste profs. Dat gebeurde echter alleen in een van de drie StarCraft-varianten: Protoss. De nieuwste versie van AlphaStar is veel krachtiger en daarnaast is de training van AlphaStar inmiddels volledig geautomatiseerd.

Lees het hele artikel op de website van NRC Handelsblad

50 jaar internet - een schitterend ongeluk

In 1969 werd aan de westkust van de VS het eerste computernetwerk geboren: Arpanet. Het zaadje dat zou uitgroeien tot ons huidige Internet. Een kleine geschiedenis van een grote ontwikkeling.

Dit artikel is gepubliceerd in de online-editie van NRC Handelsblad op dinsdag 29 oktober 2019

Terwijl de wereld nog aan het bijkomen was van de eerste mens die enkele maanden eerder voet op de maan had gezet, vond op 29 oktober 1969, vandaag precies vijftig jaar geleden, een doorbraak plaats die toen weinig aandacht kreeg maar uiteindelijk een veel grotere invloed op de wereld zou hebben: voor het eerst werd een bericht tussen twee computers verstuurd, van de Universiteit van Californië in Los Angeles naar het Stanford Research Institute.

Het bericht bestond uit weinig meer dan de letters ‘LO’. Dat had ‘LOG’ moet zijn, als afkorting van ‘LOG IN’, maar bij het versturen van de letter G crashte de verbinding. Aan het einde van dat jaar waren vier computers van vier Amerikaanse universiteiten met elkaar verbonden, een heus computernetwerk. Het Arpanet was geboren, het zaadje van ons huidige Internet, inmiddels toegankelijk voor 55 procent van de wereldbevolking.

Lees het hele artikel op de website van NRC Handelsblad

‘Slimme AI kan nóóit een mens worden’

Een mens is veel meer dan alleen intelligentie. Vier miljard jaar organische evolutie kun je niet namaken in silicium, zegt informaticus en psycholoog Joanna Bryson.

Dit artikel is gepubliceerd in NRC Handelsblad van maandag 9 september 2019

Het was 1993 en Joanna Bryson, eind twintig, ging onder de hoede van de beroemde roboticus Rodney Brooks werken aan een ambitieus project. Brooks wilde bij het Massachusetts Institute of Technology (MIT) een mensachtige robot bouwen: COG.

De ambitie: COG moest zichzelf ontwikkelen tot het niveau van een driejarig kind. COG had een metalen hoofd, een romp, twee armen en kreeg het postuur van Brooks’ inmiddels ook beroemde collega Cynthia Breazeal. Bryson ging aan de slag met het programmeren van het robotbrein.

De verrassing: „Keer op keer kwamen promovendi onafhankelijk van elkaar naar me toe om te zeggen dat ik zeker niet de stekker uit de robot mocht trekken. Dat vonden ze onethisch”, zo vertelt Bryson nu. Ze is in Nederland omdat ze dinsdag 10 september een lezing geeft op Tilburg University: ‘The Role of Humans in an Age of Intelligent Machines’. „Ik was geschokt. Elke hedendaagse spellingchecker is slimmer dan COG toen. Hoe kon het dat slimme mensen bezorgd waren om een robot, maar zich geen zorgen maakten om de daklozen die je in die tijd in de straten van Cambridge zag liggen? En als feministe vond ik het diep problematisch dat ze een robot meer rechten leken te geven dan een vrouw.

„Bij gebrek aan vooruitgang werd het project na anderhalf jaar stilgelegd. Een robot die zichzelf leert wat we toen met COG voor ogen hadden, bestaat trouwens nog steeds niet.”

Lees de rest van het artikel op de website van NRC Handelsblad

AI in de journalistiek? Alstublieft: hier uw invalshoek

Lang werd gedacht dat journalistiek niet te automatiseren is. Een invalshoek kiezen, een bericht samenstellen – dat is toch alleen aan mensen besteed? Nieuwe tools doen een poging journalisten werk uit handen te nemen.

Dit artikel is gepubliceerd in NRC Handelsblad van dinsdag 23 juli 2019

Vergeet het idee dat robots, of beter gezegd bots, zelfstandig doorwrochte onderzoeksjournalistieke verhalen gaan schrijven. Vergeet ook het spookbeeld dat de journalistiek geheel overgenomen wordt door artificiële intelligentie (AI).

Maar bedenk vooral wel dat AI ook de journalistiek gaat veranderen en talloze nieuwe mogelijkheden biedt: voor het verzamelen van nieuws, het graven in grote databergen, het genereren van nieuwe invalshoeken, het produceren van content, de verificatie van informatie, voor nieuwsdistributie en het ontmaskeren van fake-nieuws. De moderne journalist moet mee.

Dat was de kernboodschap van de zomerschool AI & Journalism die de European Science-Media Hub samen met het European Youth Press Network van 4 tot 7 juni in het Europees Parlement in Straatsburg organiseerde. Zo’n zeventig studenten en journalisten uit twintig EU-landen werden in vier dagen wegwijs gemaakt in hoe AI de journalistiek aan het veranderen is. Grote mediabedrijven als Thomson Reuters, Bloomberg, The New York Times, The Washington Post, Deutsche Welle en de BBC doen het al. De kleinere kunnen de komende jaren niet achterblijven.

Lees het hele artikel op de website van NRC Handelsblad.

Computer heeft strakste pokerface

Na het winnen van dammen, schaken en go weet de computer nu ook met poker zijn menselijke tegenstanders te verslaan.

Dit artikel is gepubliceerd in NRC Handelsblad van vrijdag 12 juli 2019

Aan de menselijke superioriteit in poker is een eind gekomen. Pokercomputer Pluribus heeft de beste menselijke spelers verslagen in de meest gespeelde pokervariant: Texas Hold’em voor zes spelers. Het is een nieuwe mijlpaal in de kunstmatige intelligentie. De ontwikkelaars van Pluribus, informaticahoogleraar Tuomas Sandholm en zijn promovendus Noam Brown van Carnegie Mellon University, publiceren hun bevindingen in Science van deze week. De publicatie valt samen met de World Series of Poker in Las Vegas.

„Serieus pokeren gaat net zo min over gokken als bergbeklimmen gaat over het nemen van risico’s”, schreef de Britse dichter en pokerspeler Al Alvarez. Het is de combinatie van toeval en tactiek die pokeren zo lastig maakt, niet alleen voor mensen, maar tot voor kort ook voor de slimste computers.

Poker onderscheidt zich van bordspelen zoals dammen, schaken en go, waarin de computer de mens al eerder de baas was. Het verschil zit in onvolledige informatie (de spelers zien de kaarten van hun tegenstanders niet), een toevalselement (de kaarten die elke speler krijgt), bluffen (doen alsof je betere kaarten hebt dan in werkelijkheid) en het aantal van zes spelers. Dat alles vergroot de spelcomplexiteit. Het maakt ook dat poker veel meer op het alledaagse menselijke leven lijkt – bijvoorbeeld bij zakelijke of politieke onderhandelingen – dan schaken of go.

Lees het hele artikel op de website van NRC Handelsblad

Algoritmen verdienen ’n eerlijke kans

Steeds vaker nemen computers beslissingen over mensen. Dat kan goed en fout gaan. Hoe combineer je de sterke punten van algoritmen met die van mensen?

Dit artikel is gepubliceerd in NRC Handelsblad van zaterdag 29 juni 2019

In oktober 2018 besloot het bedrijf Amazon te stoppen met het gebruik van een algoritme voor het inhuren van personeel. Het algoritme bleek vrouwen stelselmatig te benadelen ten opzichte van mannen. Dit is slechts een van de vele voorbeelden uit de afgelopen jaren waarin algoritmen bleken te discrimineren bij beslissingen over mensen.

Algoritmen, de ‘rekenrecepten’ die een computer gebruikt, nemen steeds vaker beslissingen over mensen. In de zorg, bij de overheid, in het onderwijs of bij banken en verzekeraars. En dat raakt aan de menselijke autonomie. Wat willen we aan machines overlaten, wat aan de mens?

De verontwaardiging over de discriminatie door het Amazon-algoritme was vorig jaar groot. Begrijpelijk, maar ook kortzichtig, vindt Sendhil Mullainathan, hoogleraar informatica en gedragswetenschappen aan de universiteit van Chicago en een expert op het gebied van algoritmische beslissingen. „Een algoritme is niet alleen maar een stuk gereedschap”, zegt hij in een Skype-interview. „Het is ook een beetje als een geigerteller. Als je rondloopt met een geigerteller en hij begint ergens hard te tikken, dan moet je de teller niet de schuld geven. Hij vertelt je dat er straling is. Iets soortgelijks geldt voor een algoritme.”

De discriminatie door het Amazon-algoritme liet namelijk zien dat de Amazon-personeelsfunctionarissen jarenlang bevooroordeeld zijn geweest tegenover vrouwen. Want met hun oordelen was het algoritme getraind, zegt Mullainathan. „Telkens als een algoritme bevooroordeelde uitkomsten blijkt te geven, moeten we ons natuurlijk zorgen maken over het algoritme, maar nog meer over hoe mensen zulke beslissingen nemen.”

Lees het hele artikel op de website van NRC Handelsblad

AI heeft aan één blik genoeg om Mona Lisa te laten praten

Een nieuw algoritme kan ‘deep fakes’ (nepvideo’s) maken op basis van één foto.

Dit artikel is gepubliceerd in NRC Handelsblad van zaterdag 25 mei

Hoe zou een pratende Mona Lisa eruit zien? Of je pratende overgrootmoeder waarvan je alleen maar een portretfoto hebt? Dankzij een nieuwe stukje kunstmatige intelligentie (AI) kunnen we dat voor het eerst op een realistische manier zien.

Russische onderzoekers van het Samsung AI Center en het Skolkovo Institute of Science and Technology in Moskou zijn er in geslaagd om, uitgaande van slechts een enkele portretfoto of een enkel geschilderd portret, een realistisch pratend hoofd te maken. Geluid zit er trouwens niet bij, we zien alleen het beeld van pratende hoofden met realistische mimiek. Zo creëerden ze onder andere video’s van een pratende Mona Lisa, Marilyn Monroe, Salvador Dali en Albert Einstein uitgaande van slechts één enkele afbeelding. De onderzoekers publiceerden hun resultaten op 20 mei als wetenschappelijke vooruitgave op de website ArXiv.org.

Lees het hele artikel op de website van NRC Handelsblad.

Hee, gezellig, mijn co-auteur is een robot!

Kunstmatige intelligentie wordt een steeds belangrijker instrument van wetenschappers. Nederlandse onderzoekers werken aan een robot die co-auteur kan zijn van een wetenschappelijk artikel.

Dit artikel is gepubliceerd in NRC Handelsblad van zaterdag 27 april 2019

‘In veel opzichten zie ik kunstmatige intelligentie als analoog aan de Hubble-telescoop: een wetenschappelijk instrument waarmee we verder kunnen kijken en het universum beter kunnen begrijpen. Ik geloof dat wetenschappers in de komende jaren dankzij kunstmatige intelligentie inzichten zullen genereren op een groot aantal gebieden, van het ontwerpen van supergeleiders tot de ontdekking van geneesmiddelen.” Dat zei Demis Hassabis vorig jaar tijdens zijn lezing over artificial intelligence (AI) bij de Royal Society in Londen. Hassabis is AI-onderzoeker en mede-oprichter van AI-bedrijf DeepMind. Dat werd beroemd door de ontwikkeling van computer AlphaGo, die in 2016 de beste go-speler van het afgelopen decennium versloeg.

Hassabis vertelde in zijn lezing dat hij van alle AI-toepassingen het meest enthousiast is over AI in de wetenschap.

Daar is alle reden toe. In de afgelopen jaren hebben tal van wetenschappelijke disciplines al AI gebruikt, meestal om patronen te vinden in grote hoeveelheden data. Soms leidde dat tot nieuwe inzichten. Zo ontdekten astronomen in 2017 dankzij machine learning, een onderdeel van AI, een nieuwe exoplaneet.

Lees het hele artikel op de website van NRC.